Vợ chồng không đăng ký kết hôn thì tài sản được chia như thế nào?

Hiện nay, không ít cặp đôi chung sống với nhau trong nhiều năm, cùng xây dựng nhà cửa, mua sắm tài sản, tích lũy tiền bạc và thậm chí có con chung nhưng không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn. Khi quan hệ tình cảm chấm dứt, việc phân chia tài sản thường trở thành vấn đề phức tạp, đặc biệt khi nhà đất chỉ đứng tên một người hoặc một bên cho rằng mình là người đóng góp phần lớn giá trị tài sản. Vậy trường hợp nam, nữ sống chung như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn thì tài sản được chia như thế nào? Người không đứng tên trên giấy chứng nhận nhà đất có được yêu cầu chia tài sản không? Công sức nội trợ, chăm sóc gia đình có được xem xét khi giải quyết tranh chấp hay không?

1. Vợ chồng không đăng ký kết hôn thì tài sản được chia như thế nào?

Việc không đăng ký kết hôn không đồng nghĩa với việc một bên mất quyền yêu cầu giải quyết tài sản do hai người cùng tạo lập trong thời gian chung sống.

Theo khoản 1 Điều 14 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 sửa đổi bổ sung 2025 (Luật HNGĐ), nam, nữ có đủ điều kiện kết hôn nhưng chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Tuy nhiên, quyền và nghĩa vụ đối với con, tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa hai bên vẫn được giải quyết theo quy định pháp luật.

1. Nam, nữ có đủ điều kiện kết hôn theo quy định của Luật này chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Quyền, nghĩa vụ đối với con, tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa các bên được giải quyết theo quy định tại Điều 15 và Điều 16 của Luật này.

Tại Điều 16 Luật HNGĐ quy định quan hệ tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa nam, nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn được giải quyết theo thỏa thuận của các bên. Nếu không có thỏa thuận thì áp dụng Bộ luật Dân sự và các quy định pháp luật có liên quan.

1. Quan hệ tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng của nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn được giải quyết theo thỏa thuận giữa các bên; trong trường hợp không có thỏa thuận thì giải quyết theo quy định của Bộ luật dân sự và các quy định khác của pháp luật có liên quan.

2. Việc giải quyết quan hệ tài sản phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ và con; công việc nội trợ và công việc khác có liên quan để duy trì đời sống chung được coi như lao động có thu nhập.

Như vậy, dù không được pháp luật công nhận là vợ chồng hợp pháp, hai bên vẫn có thể yêu cầu xác định quyền sở hữu đối với tài sản riêng, tài sản cùng tạo lập hoặc tài sản mà một bên đã đóng góp tiền bạc, công sức để hình thành.

Ví dụ, một cặp đôi chung sống với nhau 8 năm nhưng không đăng ký kết hôn. Trong thời gian này, hai người cùng góp tiền mua một mảnh đất và xây nhà. Khi chia tay, người đứng tên trên giấy chứng nhận không đồng ý chia tài sản cho người còn lại. Người không đứng tên vẫn có thể yêu cầu giải quyết tranh chấp nếu có căn cứ chứng minh mình đã đóng góp tiền bạc, tài sản hoặc công sức vào việc tạo lập nhà đất. Việc giải quyết sẽ căn cứ vào thỏa thuận, nguồn gốc tài sản, chứng cứ và quy định pháp luật áp dụng, chứ không chỉ phụ thuộc vào tình trạng đăng ký kết hôn.

2. Tài sản nào được xem xét phân chia khi hai bên không đăng ký kết hôn?

Việc xác định tài sản cần giải quyết là bước quan trọng trước khi xác định quyền của từng người. Trên thực tế, tài sản có thể bao gồm nhà đất, tiền tiết kiệm, ô tô, đồ dùng có giá trị, tài sản kinh doanh hoặc các quyền tài sản khác.

2.1. Nhà đất cùng tạo lập trong thời gian chung sống

Nhà đất thường là tài sản có giá trị lớn và dễ phát sinh tranh chấp khi hai bên chia tay. Nếu hai người cùng góp tiền mua đất, mua nhà hoặc xây dựng công trình trong thời gian chung sống, một bên có thể yêu cầu xác định quyền của mình đối với tài sản đó nếu có căn cứ chứng minh việc đóng góp hoặc thỏa thuận sở hữu chung.

2.2. Tiền tiết kiệm và tài sản mua bằng tiền đóng góp của cả hai

Tiền tiết kiệm, đồ gia dụng, xe máy, ô tô hoặc các tài sản khác được hai bên cùng góp tiền mua cũng có thể phát sinh tranh chấp khi chia tay. Trong trường hợp này, cần xác định rõ tài sản được mua bằng tiền của ai hay là của cả hai, có thỏa thuận về tỷ lệ sở hữu hay không và tài sản hiện do ai quản lý.

• Nếu có chứng từ chuyển tiền, hóa đơn mua hàng, giấy vay tiền hoặc văn bản thỏa thuận thì các tài liệu này có thể hỗ trợ chứng minh quyền lợi của mỗi bên.
• Nếu tài sản không thể chia bằng hiện vật, các bên có thể thỏa thuận để một người nhận tài sản và thanh toán cho người kia phần giá trị tương ứng với quyền sở hữu đã được xác định. Nếu không thống nhất được, việc giải quyết sẽ phụ thuộc vào căn cứ pháp lý và kết quả xem xét chứng cứ.

2.3. Tài sản riêng của mỗi người

Tài sản thuộc sở hữu riêng hợp pháp của một người không đương nhiên trở thành tài sản chung chỉ vì người đó sống chung với người khác trong một thời gian dài.

Ví dụ, trước khi hai người bắt đầu chung sống, người nữ đã sở hữu một căn nhà do cha mẹ tặng cho riêng. Nếu căn nhà vẫn thuộc quyền sở hữu riêng của người nữ và không có căn cứ xác lập quyền sở hữu chung cho người nam, người nam không đương nhiên có quyền yêu cầu chia một nửa căn nhà chỉ vì hai người đã sống chung nhiều năm.

Tuy nhiên, nếu người còn lại có đóng góp vào việc cải tạo, xây dựng hoặc làm tăng giá trị tài sản thì cần xem xét bản chất khoản đóng góp, thỏa thuận giữa hai bên và căn cứ pháp luật liên quan. Tùy trường hợp, có thể phát sinh yêu cầu hoàn trả tiền, thanh toán giá trị đóng góp hoặc giải quyết một quyền tài sản khác.

Vì vậy, cần phân biệt giữa quyền sở hữu đối với tài sản ban đầu và quyền lợi phát sinh từ việc đóng góp trong quá trình chung sống.

3. Nhà đất chỉ đứng tên một người khi chia tay người còn lại có được yêu cầu chia không?

Việc một người đứng tên trên giấy chứng nhận là chứng cứ quan trọng về quyền sử dụng đất hoặc quyền sở hữu tài sản đã đăng ký. Tuy nhiên, khi có tranh chấp, cơ quan giải quyết cần xem xét thêm các tài liệu liên quan đến việc xác lập quyền và nguồn gốc tài sản.

Một số tình huống thường gặp gồm:

• Hai người cùng góp tiền mua nhà nhưng chỉ một người đứng tên;
• Một người đứng tên nhà đất nhưng người còn lại có chứng cứ về khoản tiền đã góp;
• Nhà đất đứng tên một người nhưng có thỏa thuận về việc cùng sở hữu;
• Một người sử dụng tiền của mình để mua nhà đất và cho rằng người còn lại không có quyền đối với tài sản…

Trong mỗi trường hợp, kết quả giải quyết có thể khác nhau tùy thuộc vào chứng cứ và căn cứ pháp luật.

Nếu người yêu cầu không chứng minh được việc mình có quyền sở hữu hoặc quyền tài sản đối với nhà đất, yêu cầu chia tài sản có thể không được chấp nhận. Ngược lại, nếu có chứng cứ hợp pháp chứng minh quyền lợi, người đó có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét, giải quyết theo quy định.

Do đó, người không đứng tên không nên mặc định rằng mình không có quyền yêu cầu giải quyết; đồng thời, người đứng tên cũng không nên cho rằng mình chắc chắn có toàn bộ quyền đối với nhà đất trong mọi trường hợp.

4. Công sức nội trợ, chăm sóc gia đình có được tính khi chia tài sản không?

Đối với những cặp đôi chung sống lâu dài không đăng ký kết hôn và chỉ một người trực tiếp tạo ra thu nhập thì khi chia tay được giải quyết theo khoản 2 Điều 16 Luật HNGĐ, công việc nội trợ và công việc khác có liên quan nhằm duy trì đời sống chung được coi như lao động có thu nhập.

Điều này có nghĩa là khi xem xét quyền lợi tài sản, không nên chỉ nhìn vào khoản tiền mỗi người trực tiếp đóng góp mà bỏ qua những công việc hỗ trợ đời sống chung.

Ví dụ, trong suốt 10 năm chung sống, người nam trực tiếp làm việc và tạo ra thu nhập, còn người nữ chủ yếu chăm sóc con, quản lý sinh hoạt gia đình và hỗ trợ công việc kinh doanh của người nam. Nếu hai bên cùng tạo lập tài sản trong giai đoạn này, những đóng góp của người nữ có thể là yếu tố cần được xem xét khi giải quyết tranh chấp.

Tuy nhiên, việc công nhận công việc nội trợ như lao động có thu nhập không tự động làm phát sinh quyền sở hữu đối với mọi tài sản do người kia tạo lập. Người yêu cầu vẫn cần đưa ra căn cứ để xác định quyền lợi của mình trong tài sản đang tranh chấp.

Các chứng cứ có thể bao gồm tài liệu về quá trình chung sống, việc chăm sóc gia đình, sự hỗ trợ trong hoạt động kinh doanh, thỏa thuận giữa hai bên và những tài liệu khác có liên quan.

* Để hạn chế tranh chấp, các bên nên lưu ý một số vấn đề quan trọng:

• Cần phân biệt tài sản có trước khi chung sống, tài sản được tặng cho hoặc thừa kế riêng với tài sản được hai người cùng tạo lập.
• Việc chuyển tiền, trả nợ, thanh toán chi phí xây dựng hoặc mua sắm tài sản nên có chứng từ để làm căn cứ đối chiếu khi phát sinh tranh chấp.
• Việc xác định quyền tài sản của mỗi bên phụ thuộc vào căn cứ xác lập quyền sở hữu, thỏa thuận, mức độ đóng góp và các quy định pháp luật liên quan.
• Lập văn bản thỏa thuận ghi rõ từng tài sản, quyền sở hữu, khoản nợ, phương thức phân chia và thời hạn thực hiện. Đối với tài sản phải đăng ký, cần tuân thủ thủ tục pháp luật quy định.
• Cân nhắc tư vấn pháp lý nếu tài sản có giá trị lớn như: nhà đất, tài sản kinh doanh hoặc tranh chấp liên quan đến người thứ ba, việc rà soát hồ sơ trước khi khởi kiện có thể giúp xác định đúng yêu cầu và hạn chế rủi ro.